Алпамыс батыр
История изучения эпоса «Алпамыс батыр»
Изучением героического эпоса казахского народа учёные занимались ещё в начале XX века. Были записаны многочисленные образцы, которые затем публиковались и стали объектом научного исследования.
Это одно из наиболее исследованных сказаний, изучавшееся виднейшими советскими фольклористами, среди которых Ә. Диваев, М. О. Ауезов, С. Сейфуллин, А. К. Бороков, А. С. Орлов, И. А. Чеканский, В. М. Жирмунский, С. Муканов, К. Жумалиев, Х. Зарифов, Ә. Маргұлан, Н. Смирнова, Ә. Қоңыратбаев, Р. Бердібаев и другие.
В период независимого Казахстана эпос изучали казахстанские фольклористы — Т. Әлбеков, Қ. Алпысбаева, Б. Қорғанбеков, Э. Е. Альжанова, Х. К. Атаева, А. Аманбаева, А. Мұқашева и др. В методологии исследований преобладала историческая школа: анализировались проблемы генезиса эпоса, его изучения и преемственности между тюркскими народами.
В стотомном сборнике «Бабалар сөзі», опубликованном в рамках государственной программы «Мәдени мұра» в 2007 году, тома 33 и 34 посвящены эпосу «Алпамыс батыр». Если в эти два тома вошли 9 вариантов эпоса, то в 75-й том были включены 2 сказочных варианта. Все тексты, представленные в сборнике, прошли текстологическую дифференциацию и были воспроизведены по оригиналам.
В настоящее время около десяти вариантов рукописей хранятся в Центральной научной библиотеке Министерства образования и науки Республики Казахстан, а также в фонде рукописей Института литературы и искусства имени М. О. Ауэзова.
На основании исследований В. М. Жирмунского и Х. Т. Зарифова, в 1999 году ЮНЕСКО поддержало празднование 1000-летия эпоса «Алпамыс батыр», отметив его значимость на мировом уровне. Сегодня этот эпос официально признан важнейшим объектом культурного наследия узбекского народа.
Ярким свидетельством того, что эпос является общим тюркским наследием, служит многообразие его национальных версий. В казахском фольклоре сохранилось 9 стихотворных и 2 сказочных варианта произведения. Башкирский учёный Р. Г. Ягафаров в своей диссертации «Башкирский народный эпос „Алпамыша и Барсынхылу“: генезис, специфика, поэтика» указывает на наличие около 20 версий у башкир.
Узбекская традиция насчитывает около 40 вариантов, записанных в разные годы от народных сказителей (бахши). В каракалпакском фольклоре зафиксировано 8 вариантов, а у татар эпос сохранился в виде нескольких сказочных сказаний.
Среди народных сказителей, внесших неоценимый вклад в сохранение эпического наследия казахского народа, особо выделяются имена Сұлтанқұла Аққожаева, Майкөта Сандыбайұлы, Мұрын-жырау Сеңгірбайұлы и Әбдірайыма Байтасова.
В узбекской эпической традиции особой научной ценностью обладают варианты, представленные в исполнении Фазила Юлдаш-оглы, а также Бекмурода Жорабаевича, чья версия признана одной из наиболее полных в мире. У каракалпаков эталоном исполнительского мастерства и жырауской школы считается версия Өгіз-жырау (Хожамберген Ниязов). В башкирской традиции одним из ключевых источников ценных вариантов является наследие Өммөхаят Қолдәулетов.
«Алпамыс батыр» эпосының зерттелу тарихы
Қазақ халқының қаһармандық эпосын ғалымдар XX ғасырдың басынан зерттей бастады. Көптеген үлгілер жазылып алынып, кейін жарияланды және ғылыми зерттеу нысанына айналды.
Бұл — Ә. Диваев, М. О. Әуезов, С. Сейфуллин, А. К. Боровков, А. С. Орлов, И. А. Чеканский, В. М. Жирмунский, С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Х. Зарифов, Ә. Марғұлан, Н. Смирнова, Ә. Қоңыратбаев, Р. Бердібаев және басқа да көрнекті фольклортанушылар зерттеген эпостардың бірі.
Тәуелсіздік кезеңінде эпосты Т. Әлбеков, Қ. Алпысбаева, Б. Қорғанбеков, Э. Е. Әлжанова, Х. К. Атаева, А. Аманбаева, А. Мұқашева және басқа қазақстандық фольклортанушылар қарастырды. Зерттеулерде тарихи мектеп басым болып, эпостың генезисі, зерттелуі және түркі халықтары арасындағы сабақтастығы талданды.
«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2007 жылы жарық көрген жүз томдық «Бабалар сөзі» жинағының 33 және 34-томдары «Алпамыс батыр» эпосына арналды. Бұл екі томға эпостың 9 нұсқасы, ал 75-томға ертегілік 2 нұсқасы енгізілді. Мәтіндер текстологиялық саралаудан өткізіліп, түпнұсқа бойынша жарияланды.
Қазір қолжазбалардың онға жуық нұсқасы Қазақстанның Орталық ғылыми кітапханасында және М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы.
В. М. Жирмунский мен Х. Т. Зарифов зерттеулерінің негізінде ЮНЕСКО 1999 жылы эпостың 1000 жылдығын атап өтуді қолдап, оның әлемдік маңызын таныды. Бүгінде бұл эпос өзбек халқының аса маңызды мәдени мұра нысаны ретінде ресми танылған.
Эпостың ортақ түркі мұрасы екенін оның ұлттық нұсқаларының көптігі көрсетеді. Қазақ фольклорында 9 жыр нұсқасы мен 2 ертегілік нұсқа сақталған. Башқұрт ғалымы Р. Г. Ягафаров башқұрттарда 20-ға жуық нұсқа бар екенін көрсетеді.
Өзбек дәстүрінде халық жыршыларынан жазып алынған 40-қа жуық нұсқа бар. Қарақалпақ фольклорында 8 нұсқа тіркелсе, татарларда эпос бірнеше ертегілік хикая түрінде сақталған.
Қазақ эпикалық мұрасын сақтауға үлес қосқан жыршылар арасында Сұлтанқұл Аққожаев, Майкөт Сандыбайұлы, Мұрын жырау Сеңгірбайұлы және Әбдірайым Байтасов есімдері ерекше аталады.
Өзбек дәстүрінде Фазыл Йолдашұлы мен Бекмұрат Жорабайұлы орындаған нұсқалардың ғылыми құндылығы жоғары. Қарақалпақтарда Өгіз жыраудың нұсқасы орындаушылық шеберлік пен жыраулық мектептің эталоны болса, башқұрт дәстүріндегі құнды нұсқалардың негізгі бастауларының бірі — Өммөхаят Қолдәулетов мұрасы.
